Aansprakelijkheid: de noodzaak van een goede bescherming

Op zijn vijfendertigste heeft Mathieu zijn droom gerealiseerd: hij heeft een eigen onderneming opgericht. Maar hij is bezorgd over de financiële risico's die verbonden zijn aan zijn aansprakelijkheid als bedrijfsleider. Hoe moet hij zich daartegen beschermen?

Mathieu is een jonge, enthousiaste ondernemer. Hij ontvangt ons in zijn appartement in het centrum van de stad. "lk heb tien jaar gewerkt in de rekruteringsbranche. Een jaar gel eden vond ik dat het moment rijp was om een stap vooruit te zetten", zegt hij. "Hoewel ik ook gewoon had kunnen starten als zelfstandige, heb ik een eigen vennootschap opgericht. lk wil op middellange termijn personeel aanwerven en de activiteiten van mijn bedrijf uitbreiden.

Maar ik besef dat ik voorlopig te weinig heb stilgestaan bij sommige details, zoals mijn aansprakelijkheid als bedrijfsleider. Uiteraard heb ik een verzekering afgesloten, maar een collega heeft me doen inzien dat ik daardoor toch niet volledig beschermd ben. Hoe moet ik het dan wel aanpakken?"

Een alomtegenwoordig risico

Volgens Lieven Van de Kerckhove, expert bij BFO Family Office, is de aansprakelijkheid een complexe materie.

"Eerst en vooral is er de aansprakelijkheid in elk domein van het leven", legt hij uit. "Een eenvoudig voorbeeld: iemand helpt vrienden met verhuizen. Hij vervoert in zijn auto een kostbare Chinese vaas die de eigenaars niet durfden toe te vertrouwen aan het verhuisbedrijf. Maar de vaas raakt beschadigd. Juridisch gezien is die persoon aansprakelijk voor de schade en hij zal ze moeten vergoeden."

De aansprakelijkheid gaat zelfs nog verder. In sommige gevallen hoeft men zelfs geen fout te maken om aansprakelijk te zijn voor een schadegeval.

"Een kat stoot op een balkon een bloempot om. Als die naar beneden valt en het glazen dak van de veranda van de benedenbuur beschadigt, is zijn baasje eveneens aansprakelijk voor die schade."

Een complex begrip Volgens Lieven Van de Kerckhove zijn er heel wat soorten aansprakelijkheid. "Er zijn heel wat wetteksten die handelen over dat begrip en er bestaat een enorme hoeveelheid rechtspraak over. Bovendien veranderen de wetgeving en de rechtspraak voortdurend." In het  algemeen zijn er drie vormen van aansprakelijkheid:

• De strafbare aansprakelijkheid is gebaseerd op de artikelen 1382 en 1383 van het Burgerlijk  Wetboek. Artikel1382 van het Burgerlijk Wetboek stipuleert onder meer dat "elke actie van de mens die aan een ander schade toebrengt, deze verplicht om zijn fout recht te zetten". Artikel 1383 verduidelijkt dat "een ieder verantwoordelijk is voor de toegebrachte schade, niet alleen eigenhandig, maar ook door zijn onachtzaamheid of onvoorzichtigheid."
• De contractuele aansprakelijkheid is de aansprakelijkheid die voortkomt uit het niet respecteren van een contractuele verplichting.
• De objectieve aansprakelijkheid is de aansprakelijkheid die volgt uit de fout van een derde waarvoor de persoon verantwoordelijk is. Denk maar aan de aansprakelijkheid van een werkgever voor de fouten die zijn werknemers begaan tijdens de uitoefening van hun beroep en die van ouders voor hun minderjarige kinderen. Ook onderwijzend personeel is verantwoordelijk voor de kinderen die onder hun toezicht staan, en eigenaars van dieren kunnen worden aangesproken op schade die hun dieren zouden aanrichten. Of stel dat er brand ontstaat tijdens een betoging die publiek toegankelijk is. De organisator is dan aansprakelijk, ook al is hij zelf niet in de fout gegaan."

Geen enkele activiteit is veilig. "ledere burger - een particulier, een vakman, een bedrijfsleider, een ouder of een vrijwilliger in een vzw – zal op verschillende momenten in zijn leven worden aangesproken op zijn verantwoordelijkheid", aldus Lieven Van de Kerckhove. "We zien bovendien een tendens dat mensen steeds meer verantwoording moeten afleggen. Rechtszaken waarbij de aansprakelijkheid van mensen in het geding is, komen steeds vaker voor. Het is belangrijk dat Mathieu dat in het achterhoofd houdt en dat hij de risico's die hij loopt voortdurend evalueert.  Enkel op die manier kan hij zich afdoend beschermen."

Vooral bedrijfsleiders moeten zich goed indekken tegen eventuele claims. Bedrijfsleiders die een fout maken bij de uitoefening van hun activiteit en daardoor schade toebrengen aan hun onderneming of een derde, kunnen daarvoor persoonlijk - dat wil zeggen: met hun privévermogen - aansprakelijk worden gesteld.

Bestuurders kunnen worden geconfronteerd met schadevorderingen als ze bijvoorbeeld de wettelijke grenzen van hun mandaat hebben overschreden, de principes van goed beheer niet hebben gerespecteerd of een zware fout hebben begaan die mee heeft geleid tot een faillissement."

Goed beschermd

Het is dus belangrijk dat Mathieu zich beschermt tegen mogelijke schadevorderingen. "De meeste mensen denken daarbij spontaan aan het afsluiten van allerlei verzekeringen", zegt Lieven Van de Kerckhove. "Maar het is ingewikkelder dan dat. Voordat Mathieu zich kan indekken, moet hij nagaan welke risico’s hij loopt. Een eerste stap is dat hij een inventaris opmaakt van de verschillende situaties - zowel in zijn professionele als zijn privéleven – waarin hij zou kunnen worden aangesproken op zijn verantwoordelijkheid. Hij moet ook de mogelijke financiële gevolgen daarvan in kaart brengen."

Vervolgens moet Mathieu uitmaken hoe hij die risico's kan verjagen. "Verzekeringen zijn een mogelijkheid, maar er zijn er nog andere. Wat zijn beroepsleven betreft, heeft Mathieu bijvoorbeeld de mogelijkheid om zijn aansprakelijkheid in bepaalde gevallen contractueel uit te sluiten of die te beperken. Een overleg met een advocaat zal zeker een aantal denkpistes opleveren."

Een andere mogelijkheid is dat Mathieu een provisie aanlegt om aan bepaalde risico's het hoofd te kunnen bieden. "Wanneer de financiële impact van een vordering tot schadevergoeding beperkt en afgebakend is, kan dat een interessante piste zijn. Denk maar aan een provisie die de franchise van een verzekeringscontract kan dekken. Bijna alle risico's kunnen worden verzekerd, maar verzekeringen hebben soms een aanzienlijk prijskaartje. Als Mathieu opteert voor een franchise, worden de premies doorgaans heel wat goedkoper."

Beroep en privé

Bedrijven krijgen te maken met een aantal klassieke vormen van aansprakelijkheid: de aansprakelijkheid die voortvloeit uit de exploitatie, zoals problemen met de producten of betwistingen na levering. Daarnaast is er de beroepsaansprakelijkheid van vrije beroepen, de aansprakelijkheid bij natuurrampen en brand, enzovoort. "Voor verzekeringen die te maken hebben met de uitoefening van zijn beroep, kan Mathieu het beste een beroep doen op een makelaar", raadt Lieven Van de Kerckhove aan. "Die kan de verzekeringen nauwgezet afstemmen op de specifieke risico's waaraan de onderneming  van Mathieu is blootgesteld."

Wat zijn privérisico's betreft, doet Mathieu er goed aan een familiale verzekering met burgerlijke aansprakelijkheid af te sluiten. "Maar dat is vaak niet voldoende", zegt Lieven Van de Kerckhove. "Als Mathieu bijvoorbeeld een beroep doet op een poetsvrouw of een tuinman, of als hij een privéleraar in dienst neemt voor zijn kinderen, kan het nuttig zijn dat hij voor dat huispersoneel een aparte verzekering afsluit. Die dekt dan alle ongevallen die dat personeel zouden kunnen overkomen en de schade die ze zelf zouden veroorzaken."

Voortdurend evalueren

Een efficiënte dekking tegen risico's moet regelmatig worden herbekeken.

Indien nodig moet Mathieu de dekking aanpassen aan nieuwe situaties die zich hebben voorgedaan.

"Dat is vooral belangrijk voor bedrijfsleiders", legt Lieven Van de Kerckhove uit. "De verzekering tegen  de wettelijke beroepsaansprakelijkheid blijft over het algemeen beperkt tot de risico's die voortvloeien uit de activiteiten van de onderneming. Als die nieuwe activiteiten ontplooit, moet de bedrijfsleider zich ervan vergewissen dat zijn bescherming nog altijd voldoet. Of denk aan de organisatie van een even evenement, bijvoorbeeld voor de lancering van een nieuw product. Als daar iets misloopt, komen veel aansprakelijkheidsverzekeringen met betrekking tot de exploitatie niet tussenbeide. Mathieu zou in zo'n situatie moeten overwegen om een speciale verzekering af te sluiten."

Na het pensioen

Mathieu is nog ver verwijderd van zijn pensioen. Maar daar bereidt hij zich beter nu al op voor, ook op het gebied van zijn aansprakelijkheid . "Het is niet omdat Mathieu met pensioen zou gaan, dat zijn aansprakelijkheid als zelfstandige of bedrijfsleider stopt", merkt Lieven Van de Kerckhove op. "Er kunnen geschillen ontstaan met betrekking tot feiten die zich hebben voorgedaan vóór zijn pensionering. Hij doet er goed aan in zijn dekking bijvoorbeeld een uitdoofclausule op te nemen, die hem nog gedurende vijf jaar beschermt. In die uitdoofperiode betaalt hij een lagere premie."

Het eigen vermogen beschermen

Daarnaast is het ook raadzaam dat Mathieu zijn eigen vermogen beschermt. "De bedrijfsleider geniet al maar minder bescherming van de vennootschap", stelt Lieven Van de Kerckhove. ,,Als leidinggevende zal Mathieu zijn gezinsvermogen dus zo goed mogelijk moeten afschermen. Als hij zou trouwen, doet hij dat beter volgens het stelsel van de scheiding van goederen. Hij zou zijn vermogen dan gedeeltelijk kunnen overhevelen naar zijn huwelijkspartner. Hij kan zijn vermogen ook onderbrengen in een aangepaste structuur, zoals een levensverzekering. Op die manier is hij beschermd tegen een eventuele inbeslagname. Het is uiteraard beter om te opteren voor die techniek voordat er een geschil ontstaat. Doet men dat achteraf, dan zou de rechter zo'n constructie weleens ongeldig kunnen verklaren." Zo'n techniek belangt ook de toekomstige erfgenamen van Mathieu aan. Een levensverzekering kan, onder bepaalde voorwaarden, buiten de nalatenschap blijven. Mochten de schuld en die voortkomen uit een geschil, zijn nalatenschap uithollen, dan kunnen zijn erfgenamen die weigeren.  Ofwel aanvaarden ze die onder voorrecht van boedelbeschrijving en strijken toch nog de levensverzekering op.

,,Alles bij elkaar is de vraag naar aansprakelijkheid bijzonder ingewikkeld", besluit Lieven Van de Kerckhove. "Het beste advies dat ik Mathieu kan geven, is dat hij een beroep doet op een expert, bijvoorbeeld een makelaar of een advocaat die zich heeft gespecialiseerd in die materie. Het is belangrijk dat hij iemand kiest met een helicopterview, die het geheel van zijn private en professionele activiteiten overziet en zijn aansprakelijkheid vanuit verschillende invalshoeken bekijkt."

De verzekering van de bestuurdersaansprakelijkheid

Bestuurders van vennootschappen of verenigingen lopen complexe risico’s. Als hen wat te verwijten valt, kunnen ze daar persoonlijk aansprakelijk voor worden gesteld. Die aansprakelijkheid is meestal hoofdelijk en ondeelbaar. Een bestuurder is immers aansprakelijk voor de handelingen van het hele bestuur, ook voor de handelingen waar hij zelf niet bij betrokken was. De bestuurdersaansprakelijkheid is tegenwoordig niet alleen meer een zaak van grote beursgenoteerde bedrijven, maar ook van kleinere ondernemingen en zelfs van verenigingen in de non-profitsector, zoals een vzw.

We geven enkele voorbeelden van situaties waarin de aansprakelijkheid van bestuurders in het geding komt. Een financiële instelling kan een krediet aan een onderneming niet recupereren, omdat die betalingsproblemen heelt. Ze voert aan dat de jaarrekening, waarop ze zich heelt gebaseerd om het krediet te verstrekken, een vertekend beeld gaf van de echte toestand waarin de onderneming verkeerde. Of een bedrijf heeft het faillissement niet tijdig aangevraagd, terwijl toch duidelijk was dat het zijn verplichtingen niet meer kon nakomen. Of een vennootschap komt in liquiditeitsproblemen, doordat de kredietwaardigheid van de afnemers onvoldoende werd gescreend. In al die gevallen kunnen de bestuurders aansprakelijk worden gesteld voor de fouten die werden begaan. Het  afsluiten van een bestuurdersaansprakelijkheidsverzekering is dus geen overbodige luxe. Dat is maatwerk, waarvoor een bedrijfsleider beter een beroep doet op experts. De vennootschap of de vereniging sluit de verzekering af voor alle bestuurders. De polis dekt de burgerrechtelijke en administratieve vorderingen en de verdedigingskosten; voor strafrechtelijke vorderingen dekt ze enkel de verdedigingskosten. Daarnaast kan nog worden voorzien in kosten van borgsommen en eerherstel. Uitgesloten zijn beroepsaansprakelijkheid, pollutie, opzet en fraude, witwaspraktijken en zogenoemde USA-schade-eisen. Bestuurdersaansprakelijkheidsverzekeringen zijn van het  zogenoemde claims made-type. Dat betekent dat er een dekking is voor schade-eisen die voor het eerst tegen een verzekerde worden ingesteld tijdens de verzekeringsperiode, ongeacht het tijdstip dat de fout werd begaan . Daarnaast kan de polis voorzien in een anterioriteits en een posterioriteitsdekking . De anterioriteitsdekking verzekert fouten van voor de aanvang van de polis, zij het enkel op voorwaarde dat op het moment dat de polis werd afgesloten niet kon zijn geweten dat er een schadeclaim zou volgen. De posterioriteitsdekking voorziet in een uitloopperiode waarin de poliswaarborgen nog geldig zijn.